II. Atala. Lurra, Izaki bizidunen planeta


3.- IZAKI BIZIDUNAK
Izaki bizidunak

1.- EZAUGARRIAK

1.- Jaio et hil egiten dira.

2.- Antzeko konposizio kimikoa dute.

3.- Zelulak unitate bizidunik txikienak dira.

4.- Hiru bizi- funtzio egiten dituzte: nutrizioa, harremana eta ugalketa.

Nutrizioa, harremanak eta ugalketa

Izaki autotrofoak eta heterotrofoak

Izaki autotrofo eta heterotrofoen adibideak

Izaki bizidunen historia- Ibai Iriarte


Nutrizio funtzioa

Harreman funtzioa

Ugaltze funtzioa

Zer?

Bizitzeko behar dituzten energia eta substantziak lortu.

Harremanak izan elkarren artean eta ingurunearekin.

Beren antzeko ondorengoak sortu.

Motak

Autotrofoak: beharrezkoak dituzten substantzia organikoak sortu.

Landareek, algek eta zenbait bakterioek fotosintesiaren egiten dute

Heterotrofoak: sortutako materia organikoa hartu behar dute.

Animaliak, onddoak eta mikroorganismo gehienak.


Ugalketa sexugabea: Banako bat aritzen da, eta beretik sortzen dira ondorengoak.

Sexu bidezko ugalketa: sexu desberdineko bi banakok gameto bana jarri eta elkartuz, zigotoa eratzen da. Hau garatzean, beste banako bat sortzen da.

Ariketak
Bizi- funtzioak
Nutrizioari buruzko kontzeptuak
Autotrofoa ala heterotrofoa?
Nutrizio heterotrofoa
Nurizio autotrofoa eta heterotrofoa

2.- KONPOSIZIO KIMIKOA

Nagusiki elementu hauek: C , H , O , N
SUSTANTZIA EZ-ORGANIKOAK Izaki bizidunek nahi bizigabeek dituzte
URA
- Substantziarik ugariena da
- Kanpotik lortzen dute zuzenean edo beste substantzia batzuen bidez
- Erreakzi kimikoak bertan gertatzen dira
- Gainerako substantzien garraio bidea da
GATZ MINERALAK

- Zenbait egituren osagai

- Organismoen hainbait funtzio erregulatu

- .......

SUSTANTZIA ORGANIKOAK Izaki bizidunek bakarrik dituzte

GLUZIDOAK
- Energia lortu
- Egiturak osatu
- Glukosa, zelulosa
LIPIDOAK
- Metatu egiten dira, enegia-erreserbak izateko
- Egiturak osatu
- Gantz- azidoak, kolesterola
PROTEINAK
- Bizi-funtzioak erregulatu
- Substantziak garraiatu
- Infekzioetatik babesten dute
- Egiturak osatu
- ...
- Hemoglobina
AZIDO NUKLEIKOAK
- Ondorengoei belaunaldiz belaunaldi transmititzen den informazioa bildu
- Proteinak sortu
- ADNa
BITAMINAK
- Era askotako substantziak: lipidoak, proteinak
- Organismoak ezin diu sintetizatu eta dietan hartu behar izaten dira.
- Hauen urritasunak gaixotasunak eragin ditzake

3.- ZELULA
Non egoten dira zelulak?
Zer da zelula?
How big is a ...?
Zelularen barne-bizia
Zelula bizia

XIX. mendean Matthias Schleiden eta Theodor Schwannek Teoria zelularra finkatu zuten.

1.- Izaki bizidun guzti- guztiok zelula batez edo gehiagoz osatuta gaude.

2.- Zelulak nutrizio, harreman eta ugalketa funtzioak egiten dituzten unitate bizidunik txikienak dira.

3.- Zelula guztiak beste zelula batzuen zatiketaren ondorioz sortzen dira.

Teoria honen arabera, hau da zelularen definizioa:

Unitate anatomikoa da: Bizidun guztiak zelulaz osaturik gaude, salbuespenarik gabe.

Egiturazko unitatea da.

Unitate fisiologikoa: Zelulak bizirik irauteko beharrezkoak diren prozesu guztiak egin ditzake (elikatu, ingurumenarekin erlazionatu eta ugaldu egiten dute).

Funtzionamendurako unitatea da

Unitate genetikoa: Zelula guztiak beste zelula batetik sortuak dira.

Sorrera unitatea


Zelulen antolaketa
Zelula edo fabrika

ATALAK
ZER
FUNTZIOAK
1.- MINTZ PLASMATIKOA
Kanpotik banantzen duen estalki mehea
- Zelula babestu
- Substantzien sarrera eta irteera erregulatu
2.- ZITOPLASMA
- Edukia edo barneko gunea
- Likido likatsu batez osatuta
- Bertan organulu izeneko egiturak daude
Organuluek zelularen zenbait funtzio egiten dituzte.
3.- MATERIAL GENETIKOA
ADN
Funtzionamendua kontrolatu eta erregulatu
Ondorengoei pasatuko den informazioa bildu
Ariketak:
Mugimendu zelularra
Zelula-organuloen funtziak
Zelula motak material genetikoa zelularen barruan nola dagoen kontutan hartuta
ZELULA EUKARIOTOAK

Material genetikoa nukleo barruan dago.

Nukleoa mintz batez osatuta dago.

Animalia eta landareek dituzte.

ZELULA PROKARIOTOAK

Ez dute nukleorik. Material genetikoa zitoplasman sakabanatuta dago.

Zelula eukariotoak baino soilagoak eta, oro har, txikiagoak dira.

Bakterioak dituzte.

4.- Animalia-zelula eta landare-zelula

Zelulak- ostadar

ANIMALI ZELULAK

3.jpg
Animalia zelula

LANDARE ZELULAK

2.jpg

Zelula eukariotoak dituzte, material genetikoa nukleo barruan dute==6.jpg==

Ez dute zelula- paretarik


Zelula- pareta izeneko pareta gogorra dute.

Era askotako formak izaten dituzte: izar, esfera, kubo, ...


Poliedro forma izan ohi dute.



Kloroplastoak dituzte.

Nukleoa erdialdean eta handia


Nukleoa albo batean eta txikiagoa.

Bakuoloak txikiagoak eta bat baino gehiago.


Bakuolo bakar bat eta oso handia, zelularen bolumenaren zati handi bat hartzen du


Mitokondrietan mantenugaien energia lortzen da.



Zitoplasman organuloak daude.


Zelula-nutrizioa

Estomak- Iban Soto


5.- Organismo zelulabakarrak eta zelulaniztunak

Zelulabakarrak

Zelulaniztunak

Zelula bakar batez osatuta.

Bakoitzak bizi-funtzio guztiak egiten ditu.

Bakaterioak

Hainbat zelulaz osatuta.

Bakoiztak bere funtzoa betetzen du eta elakrren beharra dute bizitzeko.

Organismo zelulaniztunetan, zelulak funtzio jakin batean espezializatzen dira.Horretarako zenbat antolaketa- maila eratzen dituzte.

Antolaketa%20maila.png

6.- Izaki bizidunen sailkapena

Gaur egun izaki bizidunak sailkatzeko erabiltzen den sistema Carl von Linné suediar naturalistak asmatu zuen, duela 300 urte baino gehiago.

clasificacion-vegetal.jpg

Kategoria taxonomikoak

350px-Taxonomic_hierarchy-eu.svg.png
Izaki bizidunak
Izaki bizidunen sailkapena
Sailkapen hierarkikoa
Animalien sailkapena- Elkar


7.- Bost erreinuak

bizidunen-sailkapena.jpg

Bost erreinuak
Moneroak, prototistak eta onddoak
Bizidunen erreinuak- Elkar

Bost erreinuak 2011-2012


8.- Espezieak

Elkarren artean ugaltzen diren eta ondorengo ugalkorrak dituzten antzeko banakoen mulzoa da.

Izen arrunta

Izen zientifikoa

txakurra


katua


zaldia



Gallus gallus


Sus scrofa domesticus

behia



Equus asinus asinus


Passer domesticus

atuna


sardina



9.- Bioaniztasuna

Irakurri itzazu 50-51 orrialdeak eta erantzun galdera hauek.

1.- Zer da?

2.- Zeinda Iberiar penintsularen egoera?

3.- zeintzuk dira espezie endemikoak?

4.- BIOANIZTASUNA GALTZEAREN ARRAZOIAK

1.- Habitatak hondatzea eta zatitzea

2.- Uren, lurzoruen eta atmosferaren kutsadura

3.- Kontrolik gabeko ehiza

4.- Espezie exotikoen sarrera

Zer dakizu espezie inbaditzaileez?

5.- BIOANIZTASUNA


ZERGAITIK EUTSI BEHAR DIOGU BIOANIZTASUNARI?

1.-

2.-

3.-

4.-

ZEIN NEURRI HARTZEN DIRA GAUR EGUN BIOANIZTASUNA EZ GALTZEKO?

Espezie inbaditzaileak


Espezie inbaditzaileak- flash animazioa
Bisoi amerikarra espezie inbaditzailea Europan

Naturgaia eta espezie inbditzaileak


10.- Jakingarriak

Planetarioa- NAnocam
Oso interesgarria
Darwinen teoria- naturgaia-
Oxigenorik behar ez duten animaliak
Bizirik irauten duten fosilak EROSKI-erderaz)
Biology4kids (ingelesez)
Macaulay Library- animaliek ahotsak
Lurraren historia 2 minututan


Ama Lurra 1 EITB

Eboluzioa bost minutotan
Eboluzioa Homer Simpsonen arabera

Izaki bizidunak mapa komtzeptuala
- Ikasgai osoa Power Point batean

PLANETARIORA IRTEERA: materialak